Άρθρα

- ΟΑΣΙΣ ΚΕΝΤΡΟ ΑΠΕΞΑΡΤΗΣΗΣ

ΧΑΜΗΛΗ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗ – Η ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΕΘΙΣΜΟΥ

Πολλοί άνθρωποι, καθώς σκέφτονται τη ζωή τους από την παιδική τους ηλικία, συνειδητοποιούν ότι μέσα τους στοιχειώνει η αίσθηση ότι ποτέ δεν ανήκαν πουθενά. Ένα μόνιμο άβολο και απροσδιόριστο συναίσθημα κατά την επαφή τους με τους άλλους ανθρώπους, μια εσωτερική δυσφορία ανάμεσα σε κόσμο, ανία στις οικογενειακές συγκεντρώσεις, υποτιμητική διάθεση προς τους φίλους, τους συμμαθητές ή τους συνεργάτες.

Συνήθως νιώθουν διαφορετικοί, έχουν τάσεις μοναχικότητας ή εξαντλούν την επικοινωνία μέσα σε ανούσιες δημόσιες σχέσεις, δίχως ουσιαστική επαφή και βαθιές φιλίες. Μπορεί να μιλούν δυνατά και επιτηδευμένα ή να χάνονται σε μυστικά και σιωπές. Περιφέρουν είτε μιαν ευθύτητα που αγγίζει την ωμότητα, είτε μια καχυποψία που αγγίζει την παράνοια.

Ένας προσεκτικός παρατηρητής θα δει σ’ αυτούς μιαν αγωνία να αποδείξουν ότι υπάρχουν και κυρίως ότι αξίζουν να υπάρχουν. Αυτό που είναι αυτονόητο για οποιοδήποτε ανθρώπινο πλάσμα, η αξία του επειδή απλά γεννήθηκε, γι’ αυτούς είναι ένας διαρκής εσωτερικός αγώνας, μια μάχη με φανταστικούς εχθρούς και κυρίως με τον ίδιο τους τον εαυτό, που πρέπει να νικήσουν  πάση θυσία για να διεκδικήσουν το οξυγόνο που αναπνέουν.

Χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι η υποτίμηση του εαυτού και η ταυτόχρονη αναζήτηση εσωτερικής ικανοποίησης και αίσθησης επάρκειας είτε στους άλλους ανθρώπους, είτε σε πράγματα (π.χ. ρούχα, ουσίες) και συμπεριφορές (π.χ. τζόγος, σεξ).

Το κυρίαρχο συναίσθημα που  την πυροδοτεί  είναι ο φόβος. Μπορεί να είναι φόβος απόρριψης, φόβος εγκατάλειψης ή συνδυασμός. Όταν ο φόβος δεν εκφράζεται και καταπνίγεται, μετατρέπεται σε θυμό. Γι’ αυτό η χαμηλή αυτοεκτίμηση όταν δεν εκδηλώνεται με παθητικότητα και απάθεια, εκφράζεται με ευθιξία, ειρωνεία, σαρκασμό, ευερεθιστότητα, αλαζονεία, επίδειξη.

Ο θεμέλιος λίθος της τοποθετείται στην οικογένεια. Οι ενήλικες αυτοί είναι παιδιά που βίωσαν κακοποίηση ή εγκατάλειψη.

Στην έννοια της κακοποίησης συμπεριλαμβάνεται τόσο η σωματική ή σεξουαλική κακοποίηση, όσο και η ιδεολογική ή λεκτική. Το παιδί εκπαιδεύεται να πιστέψει ότι δεν είναι αρκετά «καλό» αν δεν ικανοποιήσει τις όποιες απαιτήσεις του γονέα. Κάθε φορά που αποτυγχάνει σ’ αυτό που του ζητείται, ακολουθεί τιμωρία και ενοχοποίηση της ίδιας της ύπαρξής του. Αν η τιμωρία δεν απευθύνεται στο σώμα του, μπορεί να είναι «χαρακτηρισμοί» και ύβρεις που απαξιώνουν την αξιοπρέπειά του. Μπορεί επίσης μια ιδεολογική απειλή (π.χ. θρησκοληψία και η έννοια της αμαρτίας) να κρέμεται πάνω από το κεφάλι του.

Τέλος, ακόμη κι αν οι γονείς δεν εγκαταλείψουν ευθέως το παιδί (λόγω π.χ. διαζυγίου), μπορεί να εγκαταλείψουν τις γονεϊκές τους υποχρεώσεις για φροντίδα, υποστήριξη και

διατροφή. Ακόμη και σε περίπτωση θανάτου του γονέα, το παιδί βιώνει εγκατάλειψη, γιατί εσωτερικά μεταφράζει το γεγονός αυτό ως συνέπεια του ότι το ίδιο δεν ήταν αρκετά φρόνιμο ή «καλό». Αλλά και ο γονέας που αποτυγχάνει στην προσωπική του ζωή και προσκολλάται στο παιδί του, χρησιμοποιώντας το ως υποκατάστατο της σχέσης του με το σύντροφό του και ταυτόχρονα επιβαρύνοντάς το με την ευθύνη της ευτυχίας του, δημιουργεί σ’ αυτό μιαν αίσθηση απώλειας (προτύπων, ρόλων και ορίων) που σημαίνει εγκατάλειψη.

Έτσι το παιδί θεωρεί τον εαυτό του ένοχο. Μισεί τον εαυτό του και εύχεται να ήταν οποιοσδήποτε άλλος, εκτός από αυτό που είναι. Είναι ο πιο αυστηρός κριτής του εαυτού του. Η αυτο- απόρριψη και η αυτο- αποστροφή είναι οι καθοδηγητές του. Ψάχνει για είδωλα. Προσπαθεί σκληρά. Μπορεί να το ρίξει στο διάβασμα. Είναι ο έφηβος που αυτοκτονεί επειδή δεν πέτυχε στις Πανελλαδικές Εξετάσεις. Η κοπέλα που παθαίνει νευρική ανορεξία προσπαθώντας να μοιάσει στις επεξεργασμένες φωτογραφίες των περιοδικών. Ο κύριος που εργάζεται 18 ώρες το 24ωρο και θεωρεί ότι τεμπελιάζει τη Κυριακή που βλέπει την οικογένειά του, γιατί οπουδήποτε εκτός από το γραφείο ή το μαγαζί του δεν βρίσκει ενδιαφέρον και αδρεναλίνη. Είναι η κυρία που πρέπει να αποκτήσει ακόμη ένα ρούχο, παρά τη γεμάτη με αφόρετα ρούχα ντουλάπα της. Είναι αυτός και αυτή που θα δεχτούν οποιονδήποτε εξευτελισμό, θα «συγχωρέσουν» με πολλή μνησικακία οποιαδήποτε κακομεταχείριση ή απάτη, προκειμένου να παραμείνουν σε μιαν ερωτική σχέση.

Το άτομο αυτό θέλει να το επικροτούν, να του κάνουν φιλοφρονήσεις. Ακόμη και τότε όμως απαντά με κάποιο μειωτικό για το ίδιο σχόλιο (π.χ. «Πολύ ωραίο το φόρεμα σου», « Περσινό είναι κι έχω παχύνει. Τέλος πάντων, ευχαριστώ.» ). Εκεί όμως που χάνεται τελείως η ψυχραιμία και βυθίζεται σε μια δίνη πανικού, είναι όταν οι άλλοι διαφωνούν μαζί του ή όταν του λένε μια δυσάρεστη αλήθεια για το  ίδιο κατά πρόσωπο.

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση κρύβεται πίσω από την τελειομανία. Όσο λιγότερο εκτιμά ένας άνθρωπος τον εαυτό του, τόσο περισσότερο επιδιώκει να κάνει άριστα τον τομέα που πιστεύει ότι μπορεί να είναι δημιουργικός. Στην πρώτη αποτυχία, στο πρώτο λάθος εγκαταλείπει την προσπάθεια. Έτσι είναι συχνό το φαινόμενο να πηδάει από τη μια προσπάθεια στην άλλη, να  αφήνει μισοτελειωμένες σπουδές, αθλητικές δραστηριότητες, να αλλάζει συχνά επαγγέλματα, να δυσκολεύεται στις προσωπικές σχέσεις με διάρκεια. Κατακλύζεται από φόβο οικειότητας, γιατί μέσα του διαχέεται ο φόβος ότι οι άλλοι θα καταλάβουν την ανεπάρκειά του και θα φύγουν. Έτσι εγκαταλείπει αυτός πρώτος για να μη βιώσει το πόνο του χωρισμού, της απόλυσης της οποιαδήποτε απόρριψης.

Στην προσπάθειά του για τελειότητα σε έναν τουλάχιστον τομέα, παραμελεί τους υπόλοιπους και οι κοινωνικές, οι ανθρώπινες σχέσεις χάνουν την αξία τους. Επιδίδεται με μανία στο ρόλο πίσω από τον οποίο αποκτά σημασία, δημιουργεί μια πλαστή προσωπικότητα για να προστατευτεί ή για να ευχαριστήσει τους γύρω του. Η ψεύτικη εικόνα, η μεταμφίεση του εαυτού σταδιακά οδηγεί στην απώλεια της αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος με χαμηλή αυτοεκτίμηση γίνεται ο «ρόλος» του, δεν γνωρίζει ούτε ποιος είναι, ούτε τις ανάγκες του, ούτε φυσικά είναι δυνατόν να αναλάβει την ευθύνη της ευημερίας του.

Η αυτοεκτίμηση ξεκινά από την αναγνώριση του εαυτού. Χρειάζεται να γνωρίσει ποιος είναι, ποιες συνθήκες τον διαμόρφωσαν να γίνει ο εαυτός του και ποιες τεχνικές χρησιμοποιεί, ποιους μηχανισμούς άμυνας αναπαράγει απέναντι στον εαυτό του και στους άλλους.

Ίσως η μεγαλύτερη ελευθερία να είναι η «ελευθερία στο λάθος». Τα λάθη είναι οι καλύτεροι δάσκαλοι. Κάπου διάβασα τη φράση ότι «δεν υπάρχουν λάθη, υπάρχουν μαθήματα που δεν πήραμε ακόμη». Δεν είναι ντροπή να κάνει κανείς λάθη, αντίθετα αυτό είναι σημάδι ότι προσπαθεί και ρισκάρει. Ζει!  Είναι όμως ζωτικής σημασίας να μαθαίνει κανείς από τα λάθη του, να τα αξιολογεί ως σημαντικά στάδια της εξέλιξής του.

Κι είναι επίσης σημαντικό για την αυτοεκτίμηση να εμβαθύνει στα προτερήματα και τα ελαττώματά του. Τα προτερήματά του είναι ο εξοπλισμός του, τα εργαλεία του για οικοδομηθεί ως προσωπικότητα. Και τα ελαττώματα δεν είναι τίποτα άλλο από τα εμπόδια που υπάρχουν για την εξέλιξή του, αλλά είναι και οι προκλήσεις που του έδωσε η φύση, τα κίνητρά του για βελτίωση και συνεπώς για δράση. Άλλωστε τα ελαττώματα αποδεικνύονται τις περισσότερες φορές ότι είναι εκπεσόντα προτερήματα, δηλαδή προτερήματα που έχασαν το μέτρο τους κι εφαρμόσθηκαν με υπερβολικό τρόπο ή υποτιμήθηκαν και κατέστησαν ανενεργά.

Το παρελθόν είναι η προσωπική ιστορία του καθενός, δεν είναι ούτε βάρος, ούτε υπόσχεση. Όσο οδυνηρό κι αν είναι, μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση της πορείας, να διδάξει μέσα από τα λάθη την ανάγκη της αλλαγής. Μόνο με την έννοια ότι «για να είμαι αυτός που είμαι σήμερα, έπρεπε να υπάρξω με τον τρόπο που υπήρξα χθες», έχει σημασία στο παρόν. Ο άνθρωπος προσδιορίζεται στο παρόν, αυτό που είναι , ο τρόπος που σκέφτεται και συμπεριφέρεται τον χαρακτηρίζουν. Κανείς δεν είναι υποχρεωμένος να συνεχίσει αυτό που σκεφτόταν ή έκανε χθες.

Επίσης κανείς δεν είναι υποχρεωμένος στο μέλλον να επιβεβαιώσει το παρελθόν του, τις προσδοκίες των άλλων από αυτόν ή τις προβλέψεις του. Το μέλλον δεν υπάρχει. Όταν θα υπάρξει, θα είναι παρόν.

Μόνο το παρόν μετρά, η ζωή συμβαίνει σε ενεστώτα χρόνο, σε συγκεκριμένο τόπο ( εκεί που καθείς βρίσκεται) και με σαφή τρόπο (δηλαδή με τον τρόπο που καθείς συμπεριφέρεται).

Ο ενεργός εθισμός πηγάζει από τη χαμηλή αυτοεκτίμηση, οδηγεί στη φθορά, αναπαράγει το πόνο και φέρνει πρώτα τον πνευματικό και μετά το βιολογικό θάνατο.

Η αυτο-αποδοχή είναι η μόνη διαδικασία που μπορεί να οδηγήσει στη ζωή και την ευημερία.